Dnia 20 października 1792

„Dnia 20 października 1792 roku dotarły do Petersburga wieści
0 bitwie pod Valmy, o zwycięskiej kontrofensywie wojsk francuskich w Nadrenii i Belgii i pośpiesznym odwrocie wojsk pruskich. Katarzyna II zareagowała oburzeniem na ten przejaw nieudolności
1 „tchórzostwa" Prusaków. Z ogromną niechęcią poczęła traktować żądania dworu berlińskiego, dotyczące nowych nabytków terytorialnych na obszarze Polski. Wicekanclerz Ostermann przestał przyjmować posła pruskiego Goltza. Był to jedyny, krótkotrwały zresztą okres po kapitulacji Stanisława Augusta, kiedy zdawało się, iż Rzeczpospolita uniknie jednak nowego rozbioru254. Historykowi trudno się zastanawiać, co by się stało, gdyby wojna obronna w Polsce trwała do tej chwili.
IX. Kapitulacja Stanisława Augusta
Swoją decyzję bezwarunkowej kapitulacji Stanisław August obwieścił grupie zwołanych na Zamek wybitnych osobistości życia politycznego Rzeczypospolitej dnia 23 lipca 1792 roku i uzyskał od tego zgromadzenia aprobatę owej decyzji nieznaczną zresztą większością głosów. Fakt ten znany jest powszechnie od dawna, a przebieg wydarzeń w dniu 23 lipca uchodzi za całkowicie wyjaśniony. Po dokładnym zbadaniu podstaw tej wiedzy dochodzimy jednak do wniosku, iż wszystko, co pisano dotąd na temat narady na Zamku w dniu 23 lipca, opiera się właściwie na jednym podstawowym źródle — i to bardzo niepewnym, powtarzającym bowiem tylko relację zasłyszaną. Nie udało się dotychczas odszukać żadnego protokołu tego zebrania, sporządzonego przez urzędników gabinetu królewskiego lub któregokolwiek z uczestników narady — i wątpić należy, czy dokument taki w ogóle istniał. Warto więc przedstawić pokrótce wszystkie nieliczne źródła dzisiejsze] wiedzy na temat tego przełomowego wydarzenia.“(11)